Zaman zaman benim de mücadele ettiğim ama her seferinde uzaklaşmayı başardığım bir mesele var: telefon merkezli dijital bağımlılık.
Bunu sıradan bir alışkanlık ya da geçici bir teknoloji phenomena olarak görmüyorum. Bir eğitim araştırmacısı olarak baktığımda, bunun çok daha derin bir mesele olduğunu düşünüyorum. Çünkü bu durum, insanlığın düşünme biçimini, dolayısıyla medeniyetin geleceğini etkiliyor.
İnsanlık, bugün bulunduğu noktaya tesadüfen gelmedi. Evreni anlamaya çalışırken kullandığımız en güçlü araçlar eleştirel düşünme, merak etme ve öğrendiklerimizi sentezleyebilme becerileriydi. Her nesil kendinden sonrakine yalnızca bilgi değil; düşünme biçimini de miras bıraktı. Böylece medeniyet her kuşakta biraz daha ileri taşındı.
Bugün ise etrafımıza bakmak yeterli.
Sınıfta, ofiste, metroda, kafede, markette…
Yediden yetmişe insanların büyük bir kısmı en küçük boşlukta bile telefonuna yöneliyor. Çoğu zaman belirli bir amaç için değil, yalnızca zihnini meşgul edecek yeni bir uyaran aradığı için.
Sorun yalnızca ekrana bakıyor olmamız değil. Asıl sorun, dikkatimizi sürekli parçalayan bu düzenin derin düşünme kapasitemizi yavaş yavaş aşındırması. Oysa eleştirel düşünme, sentez yapabilme ve yeni fikirler üretebilme; uzun süre aynı problem üzerinde kalabilmeyi gerektirir.
Jack London'ın Kızıl Veba romanını okuyanlar hatırlayacaktır. Romanda şöyle der:
"Eskiden insanlar kitaplar yazar, gemiler yapar, kıtaları arşınlardı. Şimdi uygarlık çöküyor ve artık herkes kendisi için yaşıyor." (Kitaba bakmadan yazdım, az da olsa farklılık gösterebilir.)
Bu satırlar bugün bana bambaşka bir şeyi düşündürüyor.
Medeniyet, dünyasını avucundaki ekrana indirgeyen insanlar tarafından korunamaz.
Tam da bu nedenle, son çalışmamızda yapay zekâ destekli öğrenme üzerine yaptığımız çıkarsamalardan birini özellikle buraya bırakmak istiyorum:
"While our promising findings suggest potential, they do not mean that GenAI should be integrated into educational settings merely because of its practicality. As Cukurova (2025) argued, such decisions require careful planning and ongoing evaluation to ensure effective implementation. The mere availability of automation does not justify its pedagogical adoption. Furthermore, automation systems may stress a reliance on external factors that could inadvertently undermine learners’ ability to regulate their learning. Learning is fundamentally an intrinsic human capability; historically, we have flourished by adapting and learning in complex and uncertain environments (Cukurova, 2025; Zimmerman, 2000). Without careful planning, GenAI integration risks encouraging superficial learning or metacognitive laziness (Fan et al., 2025), whereby students bypass the process of synthesising information from memory, potentially hindering their understanding and long-term benefits (Kumar et al., 2025). Similarly, providing targeted, accurate information to all students, regardless of their level, should be approached with caution. Research in AI in education has consistently underscored the concept of “productive failure” (Kumar et al., 2025; Steinbach et al., 2025), allowing students to identify and correct misleading information, thereby self-regulating and reinforcing their historically intrinsic learning capability (Cukurova, 2025; Zimmerman, 2002). Accordingly, we argue that it is crucial to explore the potential benefits of GenAI-supported interventions while ensuring that such technologies complement, rather than replace, learners’ intrinsic learning abilities." (Yilmaz et al., 2026)
Yilmaz, M., Temur, H. B., Emmungil, L., Çelik, E., Gauthier, A., & Cukurova, M. (2026). Supporting self-regulated learning through generative AI feedback in online higher education: the importance of student perceptions of the source of feedback. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 23(1), 16.